Konfucjanizm: Chiny a Japonia

Historia Japonii pokazuje, iż kraj ten chętnie korzystał z dorobków kulturalnych innych państw. Jednak nigdy nie przyswajał sobie bezkrytycznie nowo zdobytej wiedzy. Proces wdrażania nowych idei zwykle wyglądał podobnie. Najpierw następował czas przejmowania wzorców z zewnątrz. Japonia otwierała się na wszelkie nowości i czerpała z bogactwa kulturalnego innych narodów, niezależnie czy były to Chiny, Indie czy w późniejszym okresie Hiszpania, Portugalia, Prusy czy Niemcy. Po okresie wielkiego zainteresowania i otwartości wobec tego, co nowe następowało zamknięcie obcej ideologii i próba dostosowania jej do warunków i potrzeb kraju. Dlatego wiele idei przejętych przez Japonię znacznie odbiega od swych pierwowzorów. Podobnie było w przypadku konfucjanizmu.

Tak jak to zwykle bywa szczytne idee filozoficzne czy religijne były przejmowane w pierwszym rzędzie przez najwyższe warstwy społeczne. W Japonii na szczycie hierarchii znajdowała się cesarz - boski władca następnie arystokracja dworska oraz samuraje. Każda z tych grup była dodatkowo spolaryzowana. Jednak z czasem konfucjanizm trafił pod strzechy, a "[..]konfucjańskie idee lojalności do ojca i swego rodu przeniknęły nie tylko wojowników, ale były nieobce również chłopstwu. Będąc tradycjonalistami z natury, chłopi zasymilowali surowy kodeks rycerski i wykazywali często niezwykłą odwagę w obliczu śmierci."

Konfucjanizm kładzie nacisk na relacje społeczne jak również na uniwersalne wartości moralne co pozwala na łatwiejszą adopcję tej doktryny przez Japończyków. Jednak mieszkańcy Japonii przetransformowali go na swój sposób, dostosowując go do relacji panujących w swoim kraju. Chiński system społeczny oparty jest na jednostkach utworzonych z rodziny i klanów, które łączą bezpośrednie więzy krwi. Tymczasem system moralny w Japonii oparty jest na pokrewieństwie, które wykracza poza więzy krwi i przypomina raczej więzy sympatii. Podstawową relacją łączącą członków klanu jest zależność przywódca-poddany lub pan-sługa. W tej hierarchicznej strukturze każdy członek rodziny ma swoje jasno określone miejsce i nie może wykraczać poza pewne ogólnie przyjęte wzorce postępowań. Dlatego kultura polityczna Japończyków okresu feudalnego była bardziej zorientowana na grupy, bardziej kastowa i bardziej radykalna niż społeczeństwo chińskie.

Innym przykładem jest różnica w rozumieniu lojalności oraz pobożności rodzinnej (zhong oraz xiao w języku chińskim, chu oraz ko po japońsku), która charakteryzuje obie kultury. Te dwie wartości są spokrewnione ze sobą. Są wyznaczane przez obowiązki jakie mają ludzie względem swych przywódców. Lojalność kierowana jest do władcy zaś pobożność należy się rodzicom. Wartości te przywędrowały do Japonii wraz z doktryną Konfucjusza, jednak są inaczej rozumiane w obu krajach. Jeżeli Chińczyk musi dokonać wyboru między wzajemnie wykluczającymi się racjami pana i rodziców to powinien stanąć po stronie tych drugich. Inaczej ma się sprawa w Japonii. Tu najważniejszy jest władca, któremu podlega człowiek. W wypadku sytuacji konfliktowej należy stanąć po stronie pana feudalnego lub innego zwierzchnika. Tak więc zależności poddańcze są istotniejsze w Japonii niż w Chinach.

Harmonia, a nie rywalizacja jest rdzeniem idei Konfucjusza oraz cechą, która kształtuje kulturę Japonii i Chin. Oba kraje promują kolektywizm pod wpływem nauk Konfucjusza. Każdy obywatel rodzi się i równocześnie staję się członkiem określonej rodziny, klanu, grupy oraz klasy społecznej. Każdy człowiek tej poukładanej społeczności wie jaki wspólne cnoty należy realizować w życiu. Jednak w Japonii większy nacisk kładzie się na przynależność do grupy i jej oddanie. To daje poczucie więzi społecznej, prowadzi do bezpieczeństwa i wiąże się z nagrodami za służbę. Nie tylko gospodarstwa domowe i wioski, ale i grupy koleżeńskie czy sąsiedzkie zawierają w sobie ściśle określony podział społeczny oraz związany z nim wzór postępowania i wzajemnego odnoszenie się.

Lista japońskich i chińskich cnót konfucjańskich różni się od siebie. Typowy wzorzec chińskich cnót musi zawierać w kolejności: miłość (ren), rytuał (li), sprawiedliwość (yi), mądrość oraz szczerość. Tymczasem japońska lista najważniejszych cnót wygląda następująco: lojalność, rytuał, odwaga, szczerość, mądrość. Różnice będą lepiej widoczne na przykładzie tabeli:

Chiny - Japonia:
miłość - lojalność
rytuał - rytuał
sprawiedliwość - odwaga
mądrość - szczerość
szczerość - mądrość

Jak widać japoński konfucjanizm przywiązuje większą wagę do bezwarunkowego posłuszeństwa zarówno grupie jak i zwierzchnikowi. Cnota miłości jest nieobecna wśród najważniejszych japońskich cnót co tylko pogłębia wrażenie, iż w relacjach społecznych liczy się raczej chłodna kalkulacja niż uczucie. Z kolei wśród cnot chińskich brakuje odwagi. Szczególnym okresem w historii Japonii jest czas Sengoku Jidai, czyli kraju znajdującego się w ustawicznej wojnie wynikającej z walki rodów o władzę. Trudno wyobrazić sobie jakikolwiek system etyczny, który nie nawiązywałby do odwagi tak bardzo potrzebnej na polu bitwy. Jednocześnie konfucjanizm ujmujący tę cnotę był tym bardziej użyteczny z punktu widzenia wielkich właścicieli ziemskich i najwyższej klasy rządzącej, która otrzymała kolejne narzędzie służące utrzymaniu swoich przywilejów.

Inne spojrzenie na naturę ludzką w Chinach i Japonii niesie ze sobą konsekwencje związane z pojmowaniem roli rodziny i organizacji społecznej. Już od czasów cesarza Shotoku Taishi (573-621), japoński konfucjanizm przykładał mniejszą uwagę do takich cnot jak prawdomówność i życzliwość, akcentując raczej lojalność, pobożność i mądrość. Nie znaczy to, iż Japończycy byli wobec siebie wyniośli i okłamywali się wzajemnie. Środek ciężkości jest przesunięty w ich kulturze na inne wartości konfucjanizmu. Brak przywiązania do życzliwości a ujęcie lojalności miało też niewątpliwy wpływ na rozwój przemysłu pod koniec epoki feudalnej. Japończycy po dziś dzień interpretują konfucjanizm jako system etyczny a nie religię, co jest kolejną różnicą w porównaniu z Chinami. Dzięki takim elementom jak kodeks bushido oraz rycerskość wpajano japończykom zasady moralności.

Spoglądając na literaturę, kolejną różnicą między Chinami i Japonią jest odmienne pojmowanie roli człowieka we wszechświecie. Są to dwa spojrzenia na dualizm świata. Chińczycy rozumieli uniwersum jako harmonię przeciwieństw typu dzień i noc. Japończycy skoncentrowali się na opozycji człowieka do natury. Takie zasady społeczeństwa japońskiego jak niekwestionowane oddanie władcy, przedkładanie woli zwierzchnika nad swoją własną, doprowadziło do powstania społeczno-religijnej sprawiedliwości sprowadzającej się do seppuku. Kiedy wszystkie inne rozwiązania zawodziły, zawsze pozostawało to jedno i ostateczne. Samuraj mógł popełnić samobójstwo z wielu powodów poczynając od tych najbardziej błahych jak zbyt długie spojrzenie na żonę pana, a kończąc na rozczarowaniu i zawiedzeniu oczekiwań swego możnego zwierzchnika. Uważano powszechnie, iż jedną z najcenniejszych rzeczy jaką otrzymuje człowiek jest jego nazwisko. Nazwisko to należało do wielce szanowanych przodków i za wszelką cenę należało pozostawić je nieskazitelnie czyste, czyli takie jakie uzyskało się w momencie narodzin. Kiedy zdarzało się, iż samuraj nie mógł spełnić wymagań pana, honor traciła cała jego rodzina. Zatem następowało bezpośrednie powiązanie najbliższej rodziny z nie spokrewnionym władcą. Wieź ta jest typowa w feudalnej Japonii. Cały system społeczny w ten sposób domyka się i nie stanowi wewnętrznej sprzeczności. Jeżeli ktoś nie mógł spełnić obowiązku wobec pana feudalnego, gdyż jego interes stał w sprzeczności do interesu rodziny, zawsze pozostawało samobójstwo jak niezawodne rozwiązanie sytuacji konfliktowej. Chyba w żadnej innej kulturze samo destrukcja nie urosła do tak wielkiego rytuału jak w feudalnej Japonii. Często i chętnie korzystano z tego rozwiązania, gdyż było one społecznie akceptowalne a nawet oczekiwane w wielu sytuacjach. Japonia po dziś dzień jest państwem o największym odsetku osób popełniających samobójstwo. Jest to z pewnością wynik innego spojrzenia na człowieka i jego rolę, niż w świecie zachodu. Japończycy uważali. Iż konfucjanizm jest przydatny w budowaniu teraźniejszości o ile dopasowuje się do nowej sytuacji. Tymczasem Chińczycy widzieli w tym systemie przede wszystkim próbę naśladowania tradycji i dawnego, już ustalonego porządku społecznego. W dawnych Chinach wszystko musiało naśladować powstały wcześniej porządek wszechświata.

Podsumowując można powiedzieć, iż Chiny i Japonia korzystały z tej samej spuścizny po Konfucjuszu. Zatem teoria w punkcie wyjścia była ta sama, jednak różnice polegają głównie na rozwiązaniach praktycznych. Konfucjusz dał Japonii hierarchiczny model społecznego i politycznego porządku. Skupił relacje społeczne wokół odpowiedzialności i obowiązków. W takim układzie osoba stojąca najwyżej troszczy się o osoby podległe, a osoby podległe w zamian są winne lojalność swemu panu.

Shogunowie z rodu Tokugawa stworzyli bezprecedensową sytuację kontroli wszystkich warstw społeczeństwa japońskiego. Po okresie nieprzerwanych wojen, kraj zjednoczył się pod panowaniem jednego władcy. Narzędzia jakie wypracował nowy reżim były rozmaite: od systemu edukacji aż po relacje interesów i praktyki religijnej. Duża część filozofii zwróciła się w stronę interesu stanu i definicji społecznej odpowiedzialności. Już od starożytnych czasów konfucjanizm pełnił ważną rolę w socjalnych, biurokratycznych oraz etycznych strukturach społeczeństwa japońskiego. Władcy z rodu Tokugawa starając się ustabilizować sytuację po wiekach wojen, zwrócili się znów w stronę systemu etyczno-religijnego, który służył temu krajowi już wcześniej.

Innym, powodem wzrostu znaczenia konfucjanizmu w późnym okresie feudalizmu był niepokój związany z rozprzestrzenianiem się buddyzmu, który jako taki stawał się zagrożeniem dla establishmentu. Zaczęto więc wspierać nowe kierunki filozoficzne nadając specjalny status neokofucjanizmowi. Specjalnymi względami otoczona zgłasza jedną szkołę - Shushigaku, japońską wersję nauk Zhu Xi. Wzrastające w okresie Tokugawa pokój i majętność obywateli, stały się podstawą dla rozwoju nowej edukacji filozoficznej, zwłaszcza w wielkich ośrodkach miejskich takich jak Osaka, Kyoto czy Edo. Bogacąca się klasa kupców chciała dorównać za wszelką cenę wyższej klasie społecznej jaką byli samuraje. Dlatego majętni obywatele zaczęli posyłać swe dzieci do szkół. Okres pokoju dla klasy wojowników oznaczał brak dotychczasowego zajęcia związanego z wojną. Ta klasa również zaczęła szukać zastępstwa na wykonywane obowiązki. Shogunowie Tokugawa prowadzili politykę mającą na celu utrzymanie samurajów w zamkach i warowniach, nie zaś jak było dotychczas, w wielkich majątkach ziemskich. Rządzący mieli swój interes w trzymaniu samurajów w ryzach. Zamieszkiwanie w zamkach dawało większe możliwości kontroli. Zatem nastąpił dość znaczny wzrost zainteresowania dawniej zaniedbanymi dziedzinami jak poezją, nauką literatury i kaligrafii, muzyki i filozofii. Rezultatem był wzrost szkół z nauczycielami o rozmaitym podejściu filozoficznym.

Dwa najbardziej znane nurty w filozofii japońskiej okresu Tokugawa to: naturalistyczna metafizyka oraz społeczna filozofia etyki. Szkoła Shushigaku wprowadziła teorię realizmu lub metafizyki obcej teoriom buddyjskim, jednak mocno zakorzenionej w myśleniu Japończyków. W szczególności zajęto się analizą rzeczywistości w kategoriach między konfiguracją lub zasadą (ri) a energią materialną nazywaną też siłą witalną (ki). Zdaniem myślicieli ze szkoły Shushigaku, ri nadaje światu strukturę, a znajdując się w umyśle jest fundamentem wiedzy. Zajmując się badaniem natury rzeczy dochodzimy do ri, zarówno w nas jak i w rzeczach które analizujemy. Z drugiej strony ki jest czymś co porządkuje ri.

Pomimo, że pojęcie ri znane było buddyjskim sektom japońskim takim jak Tendai oraz Kegon, to neokonfucjanizm nadał mu wyróżniające znaczenie. Myśliciele japońscy nadali ri mocne zabarwienie metafizyczne i abstrakcyjne. Wielu jednak nadało większe znaczenie ki. Jednym z nich był Kaibara Ekken (1630-1714). Według niego ki było podstawowym składnikiem rzeczywistości. Ri to nic więcej niż wzór, który można uzyskać abstrahując od rzeczywistych zachowań związanych z ki. Z pewnością z perspektywy medycyny oraz sztuk walki ki było ważniejszą kategorią w Japonii. Łączono je bardzo często z pojęciem "centrum" - kolejną kategorią metafizyczną znaną powszechnie w Japonii. Hara czyli "centrum" przenika wszystkie dostępne poznaniu zjawiska; znajduje się w istotach żyjących oraz przedmiotach. Kiedy harmonizuje wszystkie aspekty ludzkiej rzeczywistości można nazwać je "prawdą". Myśliciele zgodnie uważali, iż siedliskiem "centrum" w każdym człowieku jest jego podbrzusze czyli miejsce tuż poniżej pępka. Znaczna cześć doktryn zajmujących się oświeceniem podejmuje problematykę "centrum".

Inni filozofowie naturalistyczni, tacy jak np. Miura Baien (1723-89) zajmowali się rozwijaniem zawiłego systemu swoich własnych kategorii określających naturalne zjawiska. Te rdzenne obserwacje i klasyfikacje świata może nie przyczyniały się do rozwoju nauki w znaczeniu nauki zachodu, ale wskazują na troskę Japończyków skierowaną na obserwowanie i wyjaśnianie świata natury.

Na polu społecznej i etycznej filozofii istotnym zjawiskiem było pojawienie się "Wiedzy starożytnej". Kierunkowi temu przewodziło trzech filozofów: Yamaga Soko (1622-85), Ito Jinsai (1627-1705) oraz Ogyu Sorai (1666-1728). Odrzucili oni metafizyczne spekulacje neokonfucjanizmu i starali się powrócić do rdzennej nauki Konfucjusza. Rozwinęli narzędzia filologiczne oraz egzegetyczne, aby wydobyć oryginalne znaczenie pism wielkiego mędrca chińskiego. Jako cel obrali sobie rozjaśnienie tradycyjnej filozofii społecznej, na której ufundowane było społeczeństwo japońskie. "Wiedza starożytna" zwracała baczną uwagę naturę cnoty oraz rozwijanie charakteru - czyli zasad, do których odwoływał się Konfucjusz. Największą uwagę społeczeństwu poświecił Ogyu Sorai, który rozwijał teorie edukacji i myślenia moralnego.

Niektórzy filozofowie, jak Soko, skupili się na połączeniu konfucjanizmu z wartościami rycerskimi np. zasadą lojalności czy honoru. Yamaga próbował zaadaptować mentalność wojownika do czasów pokoju oraz służby niezwiązanej ze zmaganiami na polu bitwy. Wielu pozbawionych zajęcia i zarobku samurajów zwróciło się nawet w kierunku buddyzmu, który dawał im poczucie zasad zbliżonych do wcześniejszej służby jak mobilizacja i surowa dyscyplina. Rezultatem stało się powstanie wyidealizowanego kodu wojownika zwanego bushido, czyli sposobu życia nawet dla nie-samurajów i w czasach pokoju.

źródła:
A. Westbrok, O. Ratti, Sekrety samurajów, Diamond Books, Bydgoszcz 1997
S.Arutjunow, G. Swietłow, Starzy i nowi bogowie Japonii, PIW Warszawa 1973

Autor: Hatamoto
Data dodania artykułu: 01.03.2006
Data modyfikacji artykułu: 14.02.2016
Prawa autorskie »

Prawa autorskie

W naszym wortalu Konnichiwa.pl pojawiło się wiele tekstów, które zostały nadesłane do redakcji. Mimo starań nie jesteśmy w stanie sprawdzić czy dany tekst nie łamie praw autorskich i nie jest plagiatem. W związku z tym prosimy o zgłaszanie takich tekstów pod adresem redakcja@konnichiwa.pl a ich autorów przepraszamy.

Na stronach serwisu Konnichiwa.pl znajdują się także teksty i zdjęcia pochodzące z innych stron www lub gazet/magazynów - jednak nasza redakcja otrzymała zgodę na ich zamieszczenie lub znajdowała się przy nich odpowiednia informacja o możliwości ich zamieszczenia z podaniem źródła.

Redakcja Konnichiwa.pl nie zezwala także na kopiowanie tekstów i zdjeć należących do członków redakcji bez uzyskania stosownej zgody.

Redakcja Konnichiwa.pl

« wstecz

Strona używa plików cookies. Stosujemy je aby ułatwić korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie. Pamiętaj, że możesz samodzielnie określić warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies w ustawieniach Twojej przeglądarki. Więcej informacji w naszej polityce prywatności.

zamknij